**Chim Ưng Malta:** Thám tử Sam Spade phát hiện Brigid O’Shaughnessy chính là kẻ sát hại người cộng sự của mình. Khi cảnh sát tới, Spade chọn công lý thay vì người phụ nữ mà anh yêu. **Lựa Chọn của Sophie:** Sophie kể cho một nhà văn trẻ người Mỹ về quá khứ trong trại tập trung Auschwitz. Khi mới tới đó, cô phải thực hiện một lựa chọn đau thương: để đứa con nào cho Đức Quốc xã giết đi? (Có thể nói đây không phải là một lựa chọn thật sự.) **Iliad:** Trong cuộc quyết chiến cuối cùng, Achilles giết Hector, chiến binh lừng danh của quân Trojan, rồi kéo xác Hector sau xe chiến. Achilles sau đó để cho Priam, cha của Hector, mang xác đi chôn cất tử tế. **Vertigo:** Scottie phát hiện người tình của mình, Madeleine, đã giúp một người đàn ông giết vợ hắn. Quyết định đạo đức của anh được đưa ra trước khi anh tự nhận ra sự thật về bản thân. Anh quyết không tha thứ cho Madeleine và rồi bị hủy hoại khi nhận ra sự lựa chọn sai lầm của mình đã giết chết người phụ nữ anh yêu. --- ### Nhân vật như Biến thể của Chủ đề Khi bạn đã xác định được sự đối lập đạo đức sâu sắc nhất qua lựa chọn đạo đức cuối cùng của nhân vật chính, hãy làm rõ sự đối lập này qua hệ thống nhân vật bằng cách biến mỗi nhân vật chủ chốt thành một biến thể của chủ đề. Quy trình thực hiện kỹ thuật này như sau: 1. Xem lại quyết định đạo đức cuối cùng và tiền đề để hiểu chính xác vấn đề đạo đức cốt lõi mà nhân vật chính phải đối mặt. 2. Đảm bảo mỗi nhân vật chính đều đối diện với cùng một vấn đề đạo đức, nhưng theo cách riêng biệt. 3. Bắt đầu so sánh nhân vật chính và đối thủ chính — vì họ là hiện thân rõ ràng nhất của sự đối lập đạo đức chính trong câu chuyện. Sau đó, mở rộng so sánh với các đối thủ khác. 4. Trong suốt câu chuyện, mỗi nhân vật chính phải thể hiện một lập luận đạo đức qua đối thoại, biện minh cho hành động của mình trong quá trình theo đuổi mục tiêu. (Lập luận đạo đức hiệu quả chủ yếu nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào cấu trúc. Chúng ta sẽ bàn kỹ về viết đối thoại đạo đức trong Chương 10, “Xây dựng Cảnh và Đối thoại Đa tầng”.) --- ### Tootsie (Được Larry Gelbart và Murray Schisgal chuyển thể, câu chuyện của Don McGuire và Larry Gelbart, 1982) Tootsie kể về một diễn viên cải trang thành phụ nữ để tìm kiếm cơ hội đóng phim truyền hình. Rồi anh yêu một nữ diễn viên trong đoàn, trong khi nhiều người đàn ông lại bị thu hút bởi anh với thân phận giả nữ. Vấn đề đạo đức trung tâm của nhân vật chính là cách người đàn ông đối xử với người phụ nữ khi yêu. Mỗi đối thủ và đồng minh là biểu hiện khác nhau của cách đàn ông đối xử với phụ nữ hoặc cách phụ nữ chấp nhận cách đàn ông đối xử với họ. --- ### L.A. Confidential (Tiểu thuyết của James Ellroy, kịch bản của Brian Helgeland và Curtis Hanson, 1997) Ba thám tử cảnh sát điều tra một vụ giết người hàng loạt — cả ba đều là nhân vật chính và cùng đối mặt vấn đề đạo đức trọng tâm: thực thi công lý. Bud là cảnh sát hành xử theo luật riêng của mình, vừa là thẩm phán, bồi thẩm, vừa là đao phủ. Jack quên mất lý do làm cảnh sát, dùng nghề để lấy tiền thông qua bắt giữ. Ed khao khát công lý nhưng đã sa ngã vào trò chơi chính trị và sự nghiệp. Các nhân vật khác thể hiện các mặt khác nhau của sự tha hóa công lý. --- ### Dances with Wolves (Tiểu thuyết và kịch bản của Michael Blake, 1990) Câu chuyện kể về một sĩ quan quân đội miền Tây nước Mỹ cuối thế kỷ 19, người dần hòa nhập cuộc sống và văn hóa của người Sioux mà anh từng coi là kẻ thù. Vấn đề đạo đức trung tâm của nhân vật chính là cách anh đối xử với một chủng tộc, một nền văn hóa khác biệt, và mối quan hệ của anh với thiên nhiên và động vật. Mỗi đối thủ và đồng minh thể hiện cách tiếp cận riêng về vấn đề này. --- ### Giá trị Nhân vật trong Xung đột Sử dụng mạng lưới nhân vật, hãy đặt giá trị của mỗi nhân vật chính vào xung đột khi họ cạnh tranh vì cùng một mục tiêu. 1. Xác định hệ giá trị cho nhân vật chính và mỗi nhân vật lớn khác. Giá trị là niềm tin sâu xa về điều làm nên cuộc sống tốt đẹp. 2. Cố gắng gán một cụm giá trị khác biệt cho từng nhân vật. 3. Khi nhân vật chính và đối thủ tranh giành mục tiêu, hãy làm rõ sự xung đột trực tiếp giữa các giá trị. --- ### Ví dụ điển hình **It’s a Wonderful Life** (Câu chuyện ngắn *The Greatest Gift* của Philip Van Doren Stern; kịch bản của Frances Goodrich, Albert Hackett và Frank Capra, 1946) George Bailey chán nản vì sống trong một thị trấn nhỏ bị cai trị bởi bạo chúa, anh tính tự tử cho đến khi thiên thần hiện ra cho anh thấy thế giới sẽ ra sao nếu anh chưa từng sinh ra. George và Mr. Potter cạnh tranh quyền kiểm soát thị trấn dựa trên bộ giá trị hoàn toàn trái ngược: - George Bailey (Bedford Falls): Dân chủ, đạo đức, lòng nhân ái, lao động chăm chỉ, giá trị của người lao động bình thường. - Mr. Potter (Pottersville): Chế độ độc tài cá nhân, tiền bạc, quyền lực, sinh tồn của kẻ mạnh. --- **Vườn Anh Đào** (Anton Chekhov, 1904) Gia đình quý tộc nghèo nàn trở về dinh thự tổ tiên, đang trong cảnh nợ nần, cố gắng cứu lấy tài sản. Cuộc cạnh tranh xoay quanh việc kiểm soát khu vườn anh đào: - Madame Ranevsky cùng gia đình trân trọng vẻ đẹp và ký ức quá khứ của nó. - Lopakhin xem nó như tài sản vật chất, muốn chặt vườn để xây nhà cho thuê. - Varya đại diện cho lao động chăm chỉ, gia đình, hôn nhân, và tính thực dụng. - Trofimov tượng trưng cho sự thật, tri thức, lòng nhân ái và tình yêu cao thượng. - Anya đại diện cho lòng hiếu thảo, sự tử tế, và tình yêu cao thượng. --- **Field of Dreams** (Bản chuyển thể từ tiểu thuyết *Shoeless Joe* của W.P. Kinsella, kịch bản của Phil Alden Robinson, 1989) Phiên bản Mỹ của *Vườn Anh Đào* trong đó giá trị của vùng đất được giành thắng cuộc bởi thế giới bóng chày. - Ray: Bóng chày, gia đình, đam mê ước mơ. - Mark: Tiền bạc, sử dụng đất đai thực tế. --- ### Kỹ thuật Bốn Góc Đối Lập Khi xây dựng nhân vật theo kiểu biến thể trên chủ đề và xung đột giá trị, bạn có thể sử dụng kỹ thuật bốn góc đối lập (four-corner opposition), trình bày trong Chương 4. Trong đó bạn có nhân vật chính, đối thủ chính, và ít nhất hai đối thủ phụ. Cách này mang lại sự thống nhất hữu cơ cho cả những câu chuyện phức tạp nhất. Mỗi trong bốn nhân vật chính đại diện cho một cách tiếp cận căn bản khác nhau đối với cùng một vấn đề đạo đức, mỗi người thể hiện một hệ giá trị toàn diện, mà câu chuyện không bị rối rắm hay hỗn loạn. --- ### Điểm mấu chốt về lập luận đạo đức Lập luận đạo đức sẽ luôn giản lược nếu bạn chỉ dùng sự đối lập hai chiều kiểu tốt – xấu. Chỉ có mạng lưới các đối lập đạo đức (như mô hình bốn góc) mới có thể tạo cảm nhận về sự phức tạp đạo đức thật sự của cuộc sống. Cần chú ý rằng các kỹ thuật này đảm bảo chủ đề không bị áp đặt lên nhân vật mà được thể hiện qua nhân vật, tránh cảm giác giáo điều. Đồng thời, câu chuyện có chiều sâu hơn vì sự đối lập giữa các nhân vật không chỉ dựa vào cốt truyện hay cuộc cạnh tranh mục tiêu đơn thuần mà là toàn bộ cách sống, do đó tạo tác động cảm xúc mạnh mẽ lên khán giả. Lập luận đạo đức không có nghĩa nhân vật chính và đối thủ xuất hiện ngay cảnh đầu và tranh luận miệng về đạo đức. Thay vào đó, đó là tranh luận hành động: bạn chứng minh chủ đề bằng việc thể hiện nhân vật chính và đối thủ dùng các phương tiện cụ thể để đạt mục tiêu. Đây là cách bạn dệt chủ đề xuyên suốt cấu trúc câu chuyện thay vì giảng đạo qua lời thoại. --- ### Tính chất của cấu trúc câu chuyện và chủ đề Một trong những nguyên lý lớn trong kể chuyện là cấu trúc không chỉ mang nội dung mà chính nó là nội dung. Và nội dung này mạnh mẽ hơn rất nhiều so với lời thoại của nhân vật. Đặc biệt rõ nhất là với chủ đề. Trong một câu chuyện tốt, cấu trúc hội tụ đến cao trào gần cuối, đồng thời chủ đề cũng mở rộng sâu sắc trong tâm trí khán giả. Khán giả nhận biết mối xung đột giá trị khi cuộc đối đầu giữa nhân vật chính và đối thủ leo thang. Chủ đề phát triển ngầm trong phần lớn câu chuyện, rồi bùng nổ tại cao điểm. Các thời điểm chủ đề bùng nổ gồm: trận chiến cuối, sự tự nhận thức của nhân vật chính, quyết định đạo đức, và một bước về mặt cấu trúc gọi là khám phá chủ đề (thematic revelation). **Trận chiến:** Trận xung đột cuối cùng quyết định mục tiêu. Không phụ thuộc thắng bại, khán giả nhận ra giá trị nào vượt trội. **Hành động cuối cùng với đối thủ:** Nhân vật chính có thể có một hành động cuối (đạo đức hay phi đạo đức) ngay trước hoặc trong trận chiến. **Tự nhận thức đạo đức:** Tác động của trận chiến tạo nên sự tự thức tỉnh ở nhân vật chính, khi anh ta nhận ra lỗi lầm của mình với bản thân và người khác, biết cách hành xử đúng đắn hơn. Vì khán giả đồng cảm mạnh mẽ với nhân vật này nên sự tự thức tỉnh làm chủ đề trở nên sâu sắc và thấm thía. **Quyết định đạo đức:** Nhân vật chính chọn một trong hai hướng hành động, khẳng định sự tự nhận thức này. **Khám phá chủ đề:** Đây là điểm đỉnh cao khi chủ đề đạt tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất với khán giả, không dừng ở nhân vật chính mà trở thành một cái nhìn sâu sắc về cách con người nói chung nên ứng xử và sống trong thế giới. --- ### Cân bằng quyền lực của nhân vật chính và đối thủ quan trọng không chỉ trong nhân vật và cốt truyện, mà còn trong lập luận đạo đức. Nếu nhân vật chính quá mạnh hay quá tốt, đối thủ không đủ thử thách để tạo ra lỗi lầm đạo đức; nếu đối thủ quá mạnh mà nhân vật chính quá đơn giản hoặc thiếu nhận thức, nhân vật chính trở thành nạn nhân và đối thủ thành ác nhân thuần túy. Ví dụ về sự mất cân bằng này trong tiểu thuyết *Portrait of a Lady* của Henry James: Isabel Archer tự lừa dối bản thân mãi dù ngay cả trong quyết định đạo đức cuối cùng giúp cô Pansy — người không thể cứu được. Cô là người ngây thơ, trong khi Osmond là kẻ mưu mô quyền biến, sẵn sàng dệt lưới cứa vào Isabel. --- ### Kỹ thuật Lập luận Đạo đức: Cân bằng lập luận đạo đức với cốt truyện Lý do lớn nhất khiến câu chuyện trở nên giáo điều là vì mất cân bằng giữa lập luận đạo đức và cốt truyện. Bạn có thể thể hiện lập luận đạo đức qua cấu trúc câu chuyện, sắp xếp hợp lý, tô điểm bằng đối thoại đạo đức tinh tế; nhưng nếu thiếu cốt truyện đủ mạnh để nâng đỡ, lập luận sẽ sụp đổ thành bài giảng nhàm chán. Cốt truyện, như chương 8 sẽ chỉ ra, là sự phối hợp tinh tế các hành động của nhân vật chính và đối thủ nhằm tạo bất ngờ cho khán giả. Chính yếu tố bất ngờ — sự kỳ diệu — giữ cho chuỗi lập luận đạo đức thăng hoa và có sức nặng. --- ### Ví dụ “The Verdict” về chiến lược cơ bản của lập luận đạo đức trong câu chuyện **The Verdict** (Tiểu thuyết của Barry C. Reed, 1980; kịch bản của David Mamet, 1982) - **Giá trị và niềm tin ban đầu:** Frank coi rượu, tiền bạc, sự tiện lợi là quan trọng. - **Yếu điểm đạo đức:** Nghiện rượu, mất tự trọng và hy vọng, Frank có thể làm bất cứ điều gì vì tiền. - **Nhu cầu đạo đức:** Cần học cách hành xử công bằng với người khác thay vì lợi dụng họ. - **Hành động phi đạo đức đầu tiên:** Frank giả làm bạn người chết tại tang lễ để tìm khách hàng. - **Mong muốn:** Thắng vụ kiện nhằm lấy được khoản bồi thường để khách hàng bắt đầu cuộc sống mới. - **Nỗ lực:** Frank tìm cách mời một bác sĩ chuyên gia làm chứng cho mình. - **Hành động phi đạo đức:** Frank an ủi chị gái nạn nhân và để lại số tiền hòa giải $200,000 và $250,000 trên giấy. Anh chủ định dàn xếp để lấy phần mình mà không cần làm gì thêm. - **Phê phán:** Không. - **Biện hộ:** Frank, với tư cách người nghiện rượu mất hết lý tưởng và đạo đức, nghĩ rằng nên lấy tiền chắc chắn hơn là đánh cược tại tòa. - **Phản đối từ đồng minh:** Khách hàng cáo buộc anh không tham vấn và cho rằng anh thiếu năng lực và đạo đức. - **Biện hộ:** Frank nói sẽ thắng lớn hơn khi đưa ra tòa. Lý do thật là anh muốn công lý được thực thi. - **Động lực ám ảnh:** Quyết tìm y tá trong phòng mổ. - **Hành động phi đạo đức:** Lừa một phụ nữ nói về y tá không chịu làm chứng bên kia. - **Phê phán:** Không. - **Biện hộ:** Frank thấy đây là cách duy nhất để thắng. - **Hành động phi đạo đức:** Mở thư riêng của người phụ nữ để lấy số điện thoại. - **Phê phán:** Không, Frank làm bí mật. - **Biện hộ:** Đây là cơ hội duy nhất tranh thắng vụ kiện mà anh biết là chính nghĩa. - **Hành động phi đạo đức:** Đấm bạn gái Laura khi phát hiện cô được bên đối thủ thuê để thu thập thông tin. - **Phê phán:** Cô không phê phán vì căn nguyên cảm giác tội lỗi cá nhân. - **Biện hộ:** Frank yêu mà cảm thấy bị phản bội hoàn toàn. - **Trận chiến:** Frank thẩm vấn bác sĩ Towler về thời điểm bệnh nhân ăn. Y tá Kaitlin làm chứng nạn nhân ăn cách đó 1 giờ chứ không phải 9 giờ, và bác sĩ ra lệnh viết lại giấy tờ. Quan tòa loại bỏ chứng cứ y tá vì lý do thủ tục. - **Hành động cuối:** Frank không làm gì phi đạo đức trong phiên tòa, chỉ trình bày vụ kiện chặt chẽ và thuyết phục. - **Tự nhận thức đạo đức:** Đầu câu chuyện, Frank nhìn thấy thân chủ trong trạng thái thực vật và hiểu mình phải hành xử công bằng nếu không sẽ đánh mất bản thân. - **Quyết định đạo đức:** Frank từ chối dàn xếp để theo kiện với mong muốn công lý được thực thi, mạo hiểm mất phần tiền của mình. - **Khám phá chủ đề:** Chỉ khi chúng ta hành xử công bằng, cuộc đời mới có thể cứu rỗi. *The Verdict* là ví dụ tiêu biểu về cách sử dụng lập luận đạo đức trong câu chuyện, nhưng có một điểm ngoại lệ quan trọng là sự tự nhận thức và quyết định diễn ra khá sớm (khoảng 25 phút đầu). Điều này làm giảm sức mạnh của lập luận đạo đức vì từ đó nhân vật chính không còn nguy cơ đạo đức nữa. Mặc dù khán giả vẫn hồi hộp về việc liệu Frank có thắng kiện hay không, họ đã biết anh ta đã học được cách hành xử công bằng. --- ### Chiến lược cơ bản của lập luận đạo đức - **Giá trị:** Nhân vật chính bắt đầu với một hệ giá trị và niềm tin. - **Yếu điểm đạo đức:** Lúc đầu anh ta gây tổn hại cho người khác vì yếu điểm hoặc thiếu hiểu biết. - **Nhu cầu đạo đức:** Anh ta cần học cách ứng xử đúng để trưởng thành và sống tốt hơn. - **Hành động phi đạo đức đầu tiên:** Đánh dấu khi anh ta gây tổn hại cho người khác. - **Mong muốn:** Anh ta đặt ra một mục tiêu và từ đó hy sinh mọi thứ. Mục tiêu ấy đẩy anh vào xung đột trực tiếp với đối thủ có hệ giá trị khác biệt nhưng cùng mục tiêu. - **Động lực:** Hai bên liên tục hành động để giành mục tiêu. - **Hành động phi đạo đức:** Thường xảy ra khi nhân vật chính đang chìm vào thất bại và trở nên tuyệt vọng. - **Phê phán:** Các nhân vật khác chỉ trích phương pháp của nhân vật chính. - **Biện hộ:** Nhân vật chính tự biện minh cho hành động, có thể hiểu phần nào sự thật sâu xa nhưng chưa hoàn toàn thấu suốt. - **Sự tấn công từ đồng minh:** Người thân hoặc bạn bè phản đối cách làm sai của nhân vật chính. - **Động lực ám ảnh:** Nhân vật chính càng bị dồn ép càng quyết tâm phi thường. - **Hành động phi đạo đức gia tăng:** Căng thẳng và chỉ trích cũng lớn hơn. - **Biện hộ mãnh liệt:** Anh ta bảo vệ phương pháp cho đến cùng. --- ### Các điểm bùng nổ chủ đề cuối câu chuyện - Trận chiến cuối quyết định mục tiêu và giá trị nào thắng thế. - Hành động cuối cùng với đối thủ, đạo đức hay phi đạo đức. - Sự tự nhận thức đạo đức của nhân vật chính sau trận chiến. - Quyết định đạo đức xác nhận sự nhận thức đó. - Khám phá chủ đề mở rộng tầm ảnh hưởng sâu rộng vượt ra ngoài nhân vật, tạo nên sự nhận thức mới cho khán giả về cách ứng xử trong đời sống nói chung. --- ### Ví dụ “Iliad” (Homer) Lập luận đạo đức trong *Iliad* bao gồm một chuỗi suy sụp rồi thức tỉnh của nhân vật chính Achilles, lặp lại hai lần qua hai trận chiến khác nhau: - Ba phần tư đầu câu chuyện, Achilles bắt đầu chính đáng giận Agamemnon vì đã lấy mất người phụ nữ anh cho là của mình. Nhưng vì kiêu ngạo quá mức (yếu điểm đạo đức), anh hành xử sai khi từ chối tham gia chiến đấu làm nhiều đồng đội chết. - Dần dà, anh càng trở nên ích kỷ và sai lầm hơn. Sau khi bạn thân Patroklos chết, anh nhận ra lỗi lầm, làm lành với Agamemnon và trở lại trận chiến — sự tự nhận thức đạo đức và quyết định đầu tiên. - Phần cuối, anh giận dữ Hector chính đáng nhưng lại phạm sai lầm khi kéo lê xác Hector trên chiến trường. Khi Priam van xin mang xác về, Achilles có sự thức tỉnh sâu sắc hơn về lòng trắc ẩn thay vì báo thù và quyết định để xác được an táng tử tế. --- ### Các biến thể của lập luận đạo đức Tùy vào thể loại, câu chuyện và tác giả mà chiến lược lập luận đạo đức có nhiều biến thể, thậm chí cùng lúc có thể kết hợp nhiều loại (mặc dù điều này mang rủi ro). Một trong các biến thể phổ biến là: **1. Tốt và Xấu** Ở mức đơn giản nhất, nhân vật chính luôn là người tốt còn đối thủ là kẻ xấu. Thường thấy trong truyện thần thoại, phim hành động, hay thể loại giật gân với các nhân vật dễ nhận biết. Quy trình: - Nhân vật chính có điểm yếu tâm lý nhưng về cơ bản là người tốt. - Đối thủ có khuyết điểm đạo đức hoặc là ác nhân. - Trong cuộc đối đầu, nhân vật chính dù có sai lầm nhưng không vi phạm đạo đức. - Đối thủ thì thực hiện nhiều hành động sai đạo đức. - Nhân vật chính chiến thắng vì bản chất thiện lành. Hai bên đạo đức được so sánh và kết quả là người tốt thắng thế. Ví dụ nổi tiếng của kiểu này gồm *The Matrix, City Slickers, Field of Dreams, Crocodile Dundee, Dances With Wolves, The Blues Brothers, Star Wars, Forrest Gump, My Darling Clementine, Places in the Heart, The Terminator, The Fugitive, Last of the Mohicans, Shane*, và *The Wizard of Oz*. --- Đoạn dịch trên được trình bày nhằm giữ nguyên toàn bộ ý nghĩa, sát với cốt lõi và tone phân tích sâu sắc của bản gốc, tối ưu cho độc giả chuyên sâu nghiên cứu cấu trúc truyện và phát triển nhân vật có chiều sâu.